Co było pierwsze: Palestyna czy Izrael?

Starożytne korzenie – Palestyna znana od wieków

W debacie publicznej na temat konfliktu izraelsko-palestyńskiego bardzo często pojawia się pytanie o to, kto był pierwszy — Palestyńczycy czy Żydzi? Który z narodów ma „bardziej pierwotne” prawo do tej ziemi? Choć emocje są zrozumiałe, warto zacząć od faktów historycznych. Historia regionu, który dziś nazywamy Palestyną, sięga tysięcy lat wstecz i nie zaczęła się ani w 1948 roku, ani nawet w czasach biblijnych. Ta ziemia ma długą, złożoną przeszłość, w której obecność różnych kultur i ludów była normą, nie wyjątkiem.

Co istotne, już w V wieku przed naszą erą grecki historyk Herodot pisał o „Syrii Palestyńskiej” (Palaistinê). Dla niego nie była to nowość ani twór polityczny, lecz opis geograficzny znanego regionu leżącego między Fenicją a Egiptem. Nazwa „Palestyna” pojawia się więc w źródłach pisanych ponad dwa tysiące lat temu, co jest dowodem na to, że termin ten istniał niezależnie od powstania czy upadku jakiegokolwiek państwa narodowego. Używali go Grecy, potem Rzymianie, a następnie Arabowie, Bizantyjczycy i Europejczycy w czasach krucjat.

Nazwy geograficzne nie pojawiają się przypadkowo. To nie są pustosłowia — są śladami ciągłości cywilizacyjnej, znakiem, że dany obszar był rozpoznawalny i opisywany przez podróżników, kronikarzy, a później także urzędników. Tak właśnie jest z Palestyną. W starożytnej literaturze — od Herodota przez Józefa Flawiusza aż po rzymskich geografów — możemy natrafić na określenia wskazujące na ten właśnie region pod nazwą „Palestine” lub jej wariacjach językowych. I co ważne, nie odnosiły się one do marginalnej pustyni czy pustki, ale do żyznego, zamieszkanego terytorium o strategicznym położeniu między Azją, Afryką i Europą.

Użycie terminu „Palestyna” w czasach Imperium Rzymskiego nie było przypadkowe. Po stłumieniu powstania żydowskiego (tzw. powstanie Bar-Kochby) cesarz Hadrian w 135 roku n.e. zdecydował się zmienić nazwę prowincji z „Judea” na „Syria Palaestina”. Był to akt polityczny, wymierzony w ludność żydowską — miało to na celu zatrzeć ich związek z tym terytorium. Właśnie w tym momencie nazwa „Palestyna” zaczęła funkcjonować na poziomie administracyjnym i została w tej formie przejęta przez kolejne cywilizacje.

Izrael – tożsamość narodowa i etniczne korzenie

Żeby odpowiedzieć na pytanie, co było pierwsze – Palestyna czy Izrael – musimy też rzetelnie spojrzeć na drugą stronę historii. Faktem jest, że w starożytności istniały królestwa Izraela i Judy, które odgrywały ważną rolę w regionie. Ale równie istotne jest to, że te struktury państwowe przestały istnieć już na wiele wieków przed naszą erą, a ich tożsamość przez długi czas miała raczej charakter religijno-etniczny niż polityczny. Dziś często zapominamy, że Izrael – jako państwo – nie istniał na mapach świata przez ponad dwa tysiące lat.

To właśnie rozróżnienie między etniczną tożsamością a państwowością jest kluczowe w zrozumieniu, jak funkcjonowały ludy starożytnego Bliskiego Wschodu. Żydzi przetrwali jako wspólnota religijna i kulturowa, rozproszona po świecie, ale nie jako naród z własnym terytorium. Tymczasem Palestyna – choć również bez pełnej suwerenności – funkcjonowała jako nieprzerwanie obecny region geograficzny i kulturowy.

Królestwo Izraela powstało około X wieku p.n.e., a jego losy splotły się z historią Judy, która przetrwała nieco dłużej. Jednak oba twory zostały zniszczone – najpierw przez Asyryjczyków, potem przez Babilończyków, a ostatecznie przez Rzymian. Wraz z tymi wydarzeniami nastąpiło rozproszenie ludności żydowskiej, które w historii zapisało się jako tzw. diaspora.

To, co istotne, to fakt, że przez kolejne stulecia nie było na mapie politycznego bytu o nazwie „Izrael”. Owszem, istniała silna tradycja religijna i poczucie wspólnoty, ale bez formalnego państwa. Mimo tego, narracja o wiecznym związku Żydów z tą ziemią była podtrzymywana w liturgii, w symbolice i w tekstach świętych. To miało ogromne znaczenie kulturowe, ale nie stanowiło podstawy do realnej obecności politycznej.

Późniejsza utrata niezależności – i co dalej?

Po utracie niepodległości w starożytności, żydowska obecność w regionie nie zniknęła całkowicie, ale miała charakter mniejszościowy. Władza w regionie przechodziła z rąk do rąk: od Rzymian, przez Bizantyjczyków, Arabów, Turków osmańskich, aż po Brytyjczyków w XX wieku. W żadnym z tych okresów nie istniał niezależny byt państwowy o nazwie Izrael.

To pokazuje, że nawet jeśli żydowska tożsamość istniała w sposób ciągły, to nie można jej utożsamiać z ciągłą obecnością polityczną. W odróżnieniu od tego, Palestyna jako region – niezależnie od tego, kto nim administracyjnie zarządzał – była opisywana, funkcjonowała w świadomości międzynarodowej i istniała jako realne miejsce zamieszkania tysięcy ludzi.

Współczesny Izrael został ogłoszony w 1948 roku, na fali ruchu syjonistycznego, który miał swoje korzenie w XIX wieku. Była to próba odtworzenia państwowości po wielowiekowej przerwie, ale nie kontynuacja polityczna starożytnego królestwa. W praktyce był to nowy projekt, oparty na nowoczesnym nacjonalizmie, zrealizowany dzięki korzystnym okolicznościom historycznym i wsparciu mocarstw zachodnich.

Narodziny państwa Izrael – moment przełomowy w 1948 roku

Nowoczesne państwo Izrael zostało ogłoszone 14 maja 1948 roku. Stało się to po zakończeniu brytyjskiego mandatu nad Palestyną, który trwał od 1920 roku na mocy decyzji Ligi Narodów. Jeszcze w 1947 roku ONZ zaproponowała plan podziału tego terytorium na dwa państwa: żydowskie i arabskie. Żydowska społeczność przyjęła propozycję, natomiast społeczność arabska ją odrzuciła, postrzegając ją jako niesprawiedliwą i oderwaną od realiów demograficznych i historycznych.

W dniu ogłoszenia niepodległości państwa Izrael Palestyńczycy nie mieli własnego państwa. Na terenie całej Palestyny istniała rozbudowana społeczność arabska – z tożsamością, strukturą społeczną, dziedzictwem kulturowym – ale bez uznanej międzynarodowo formy państwowości. To właśnie to wydarzenie, a właściwie jego skutki – masowe wysiedlenia, ucieczki, zniszczenie setek palestyńskich wsi – doprowadziły do jednego z najtragiczniejszych momentów w historii tego narodu. Palestyńczycy nazwali go Nakbą, czyli katastrofą.

Deklaracja niepodległości Palestyny – odpowiedź na wieloletnie wykluczenie

Współczesna Palestyna jako podmiot polityczny ogłosiła swoją niepodległość znacznie później, bo dopiero w 1988 roku, na podstawie uchwały Organizacji Wyzwolenia Palestyny (OWP). Stało się to w Algierze, a deklaracja została symbolicznie oparta na granicach sprzed 1967 roku, obejmujących Zachodni Brzeg Jordanu, Strefę Gazy oraz Wschodnią Jerozolimę.

Mimo że Palestyna nie ma pełnej kontroli nad swoim terytorium, jej status na arenie międzynarodowej zaczął się stopniowo zmieniać. Już ponad 130 państw uznało ją za niepodległe państwo, a w 2012 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ przyznało Palestynie status państwa-obserwatora. To ważny, choć czysto formalny krok, który nie zmienił codziennej sytuacji mieszkańców, ale umocnił legitymizację ich dążeń do niepodległości.

Kiedy zatem powstały państwa Izrael i Palestyna?

Jeśli pytamy o konkretne daty, odpowiedź jest jasna. Izrael – w sensie nowoczesnego państwa z suwerenną strukturą – został powołany do życia w 1948 roku. Palestyna – jako polityczna odpowiedź na dekady marginalizacji i okupacji – zadeklarowała swoją niepodległość w 1988 roku. Ale pytanie „kto był pierwszy” nie może być rozstrzygane wyłącznie na poziomie formalnych ogłoszeń. To pytanie o ciągłość, o obecność, o życie społeczne i kulturowe, które istniało niezależnie od uznania międzynarodowego.

Fakty są takie: Palestyna – jako region, jako społeczność i jako rzeczywistość – istniała na długo przed powstaniem nowoczesnego państwa Izrael. I choć Palestyńczycy długo czekali na swoją formalną deklarację, to ich obecność na tej ziemi nie zaczęła się w XX wieku. Była tam zawsze. A współczesne struktury państwowe to tylko jeden z wielu etapów ich długiej i nieprzerwanej historii.